اخبار الطوال

 دينوري از جمله مورخين ايراني است که اثري با ارزش در عرصه تاريخ عمومي ايران و اسلام به رشته تحرير در آورده است مطالب اين کتاب به عنوان منبعي دست اول قابل توجه فرواني است، ذيلاً به معرفي مختصري از اين اثر تاريخي پرداخته مي شود.
كتاب اخبار الطوال را مي توان به سه بخش عمده به شرح ذيل تقسيم بندي نمود:‏
‏1 ـ بخش نخست شامل مطالبي در مورد آدم و فرزندان نخستين او و پيامبراني همچون ادريس، نوح، هود، ابراهيم، اسماعيل و بني اسرائيل و ملک داري داود و سليمان تا ظهور حضرت عيسي است. مطالب ابوحنيفه دينوري در اين بخش نه از لحاظ زماني و نه از لحاظ مكاني پيوسته نيست و از شرح حال پيامبراني بزرگ چون حضرت موسي، هارون و يوسف در آن گفتگوي صورت نگرفته است. اما ظهور زرتشت و آيين او و نجات بني اسرائيل به وسيله پادشاه ايراني (كوروش) در آن مورد بحث قرار گرفته است. اين كتاب شايد از كهن ترين آثاري باشد كه اين موضوع در آن آمده است. و چون آغاز تنظيم كتاب هاي تاريخ قومي نبوده است نبايد انتظار داشت كه قابل مقايسه با تاريخ طبري يا مروج الذهب مسعودي و امثال آن باشد.‏
‏2 ـ بخش دوم كتاب كه آميخته با بخش اول است و جداگانه تنظيم نشده است، شرح حال و سرگذشت پادشاهان ايران و روم و يمن است و از جمشيد و پيروزي ضحاك (بيور اسب) بر او و منوچهر و كيقباد و گشتاسب و بهمن و دارا و اسكندر و ملوك الطوايف (اشكانيان) و سپس ساسانيان تا انقراض ايشان سخن گفته است و برخي از وقايع جنبي مانند خروج بهران چوبين را هم بررسي كرده است و در همين بخش از بلقيس ملكة سبا و نمرود هم سخن به ميان آمده با توجه به اختصار اخبار الطوال نبايد ان را با كتاب هائي كه در قرن هاي چهارم و پنجم نوشته شده است مقايسه كرد.‏
به عنوان مثال اين كتاب قابل مقايسه با كتاب "سنن الملوك و الارض و الانبيا "حمزه اصفهاني يا غررالاخبار نيست.‏
‏3 ـ بخش تاريخ اسلام كه با پيكار هاي اعراب و ايرانيان در دوره خلافت عمر شروع و به پايان خلافت معتصم عباسي يعني سال 227 هجري ختم مي شود.
‏در مورد سيره و مغازي رسول خدا مطلقاً سخني به ميان نياورده است. ابدا توجه داشته است كه با تنظيم سيره  ابن اسحاق و مغازي واقدي كه مقدم بر او بوده اند و طبقات ابن سعد كه معاصر او بوده است ديگر لزومي به آن كار نيست و آنان حق مطلب را چنان كه بايسته و شايسته بوده است ادا نموده اند.‏
درباره گرفتاري هاي امير المومنين علي (ع) با معاويه و جنگ هاي جمل و صفين و خوارج به تفصيل سخن گفته است و سپس دوران حكمراني معاويه و يزيد را مورد بررسي قرار داده، واقعه كربلا و شهادت امام حسين (ع) نيز نسبتاً به طور تفصيلي بيان شده است. دينوري داستان مختار و حكومت فرزندان زبير را هم به تفصيل آوره است و بعد انقراض بني مروان و قيام مردم ايران به خصوص خراسان و
ابو مسلم كم و بيش اظهار داشته است ولي در ديگر موارد سخن را درز گرفته است چنان كه نه تنها از داستان برمكيان چشم پوشيده بلكه در مورد رفتار مأمون با حضرت امام رضا (ع) و خاندان سرخسي هم سخني به ميان نياورده است. البته در اين باره اختناق حاكم نيز بي تأثير نبوده است. آخرين مبحث او هم درباره چگونگي كشته شدن بابك و افشين است و با آن كه در سال 283 يعني 55 سال پس از مرگ معتصم زنده بوده است. تاريخ خود را به حكومت وي ختم مي نمايد.‏
در كتاب دينوري كم و بيش گرايش ايراني مشاهده
مي شود اين واقعيت را مي توان به وضوح در داستان قيام مختار ملاحظه نمود.‏